printlogo


همکاری ضابطان بسیجی در مسایل قضایی
در جامعه ما بسیج یك نهاد اجتماعی است. مانند خانواده كه به-صورت عضوی از ساخت و نظام اجتماعی جامعه است؛ نهادی كه با هدف پاسداری از ارزش‌ها و آرمان‌های انقلاب اسلامی به‌وجود آمده است تبلور حضور مردمی در صحنه های مختلف اجتماعی و سیاسی است.

در اساسنامه سازمان بسیج مستضعفین، بسیج این گونه تعریف شده است: بسیج نهادی است تحت فرماندهی مقام معظم رهبری كه هدف آن نگهبانی از انقلاب اسلامی و دستاوردهای آن و جهاد در راه خدا و گسترش حاكمیت قانون خدا در جهان طبق قوانین جمهوری اسلامی ایران و تقویت كامل بنیه دفاعی از طریق همكاری با سایر نیروهای مسلح و همچنین كمك به مردم هنگام بروز بلا و حوادث غیر‌مترقبه است.
ماده یک قانون حمایت قضایی از بسیج می‌گوید: «به نيروي مقاومت بسيج سپاه پاسداران انقلاب اسلامي اجازه داده مي‌شود همانند ضابطان قوه‌قضایيه هنگام برخورد با جرايم مشهود... اقدامات قانوني لازم را به عمل آورند.» این ماده به‌طور کلی، نیروی مقاومت بسیج سپاه پاسداران انقلاب اسلامی را مورد خطاب خود قرار داده است، اما در مواد بعدی این کلیت را اصلاح کرده و شروطی مناسب و منطقی برای اتخاذ سمت ضابطیت این اعضا پیش‌بینی کرده و افراد خاصی از آنها را مجاز به اقدام دانسته است.
استفاده از واژه «اجازه» در متن ماده فوق از نظر لغوی و اصطلاحی در وهله نخست به معنای اعطای اختیار و صلاحیت لازم به اعضای بسیج سپاه در برخورد با جرايم مشهود است، يعني اعضای بسیج در مواجهه با جرايم مشهود با مانعی مواجه نبوده و عمل آنها قانونی خواهد بود. اما در کنار این، افراد باید دارای شرايط اختصاصی دیگری برای تصدی این سمت باشند. این شرایط به دو دسته تقسیم می‌شوند:
شرایط شخصی که عبارتند از:
1- عضویت در یکی از طبقات نيروي مقاومت بسيج که خود یکی از شاخه‌های اصلی سپاه پاسداران انقلاب اسلامی است.
2- دارا بودن شرایط کلی و عمومی مانند، داشتن مدرك تحصيلي حداقل سيكل، اعتقاد به ولايت فقيه، حسن سابقه، حسن شهرت، دارا بودن احساس مسئوليت، التزام عملي به احكام اسلام و قوانين جمهوري اسلامي ايران و رعايت سلسله‌مراتب.
3- برخورداري از سلامت جسماني در حد اجراي مأموريت و دارا بودن سلامت رواني؛ چرا كه اقتضاي نوع مأموريت و ارتباط ضابطان بسيجي با افراد جامعه به لحاظ اهميت و حساسيت آن مي‌طلبد كه از لحاظ روحي و رواني مورد ارزيابي قرار گيرد.
4- گذراندن دوره‌هاي آموزشي؛ چراکه لازمه اقدام به هر امري، شناخت و آگاهي نسبت به آن است و ضابطان بسیجی بايد نسبت به جرم مربوطه (جرم مشهود)، نحوه برخورد، چگونگی انجام تحقیقات لازم و اقدامات قانونی، ضابطه استفاده از سلاح در مواقع ضروری و... آشنا باشند. در این راستا، آموزش‌های نظری و عملی قضایی، انتظامی، عملیاتی، حفاظتی و ... را فرا مي‌گیرند. گذراندن این دوره‌های آموزشی حسب قوانین و مقررات الزامی است. در نهایت، گواهی مبنی بر طی کردن این آموزش‌ها صادر خواهد شد تا در صورت لزوم به مراجع قضایی یا هر مرجع ذی‌ربط ارایه شود.
5- داشتن مجوز مخصوص، که اغلب در قالب صدور و تحویل کارت شناسایی عکس‌دار صورت مي‌گيرد و دلالت بر آن دارد که دارنده کارت، دوره‌های آموزش لازم را طی کرده و با دارا بودن سایر شرایط مصرح قانونی واجد سمت ضابطیت قوه‌قضاییه شده است. همچنین این کارت به‌منظور احراز این سمت از سوی مخاطبان در موارد مطالبه، کاربرد دارد و محدوده جغرافیایی اقدام فرد ضابط را نیز مشخص می‌کند. 
شرایط موضوعی که عبارتند از:
1- مشهود بودن جرم مربوطه.
2- عدم حضور سایر ضابطان.
3- اقدام نكردن سایر ضابطان در برخورد با جرم مربوط که ماده ۳ آیین‌نامه قانون حمایت قضایی از بسیج در تعریف این شرط آورده است: «عدم اقدام به‌موقع ضابطان در شرایطی محرز است که ضابطان ذی‌ربط دیرتر به صحنه‌ برسند یا در صورت حضور با جرم مورد نظر برخورد نکنند.»
4- اعلام نیاز ایشان به همکاری و دخالت ضابطان بسیجی که ماده ۴ آیین‌نامه قانون حمایت قضایی از بسیج در تعریف این شرط آورده است: «نیاز ضابطان ذی‌ربط قضایی در خصوص برخورد با جرایم مشهود به رده‌های مقاومت ‌بسیج که توسط فرماندهی این نیرو تعیین خواهد شد، منعکس می‌‌شود و رده‌های مزبور موظفند حتی‌المقدور در حدی که به مأموریت‌های نظامی لطمه وارد نشود، به‌صورت سازمان‌یافته همکاری کنند.» 

 اختیارات بسیج در جرایم مشهود و غیرمشهود
ضابطان بسیجی حق  دخالت عملی در زمینه جرایم غیرمشهود را ندارند. در این دسته از جرايم، اختیارات ضابطان عام قوه‌قضاییه نیز محدود است و فقط باید گزارش خود را به مرجع قضايي ارایه داده و منتظر دستور مقام قضايي باشند. اختیارات ضابطان در جرايم مشهود در قسمت دوم ماده ۴۴ قانون آیین دادرسی کیفری ذکر شده‌ است و ضابطان بسیجی نیز عیناً دارای این اختیارات و الزامات بوده و موظف به رعایت آنها هستند. بر همین اساس بسيجی در مقام ضابط قوه‌قضایيه در صورت اقدام در رابطه با جرايم مشهود، موظف است تمامي اقدامات قانوني لازم را به‌منظور حفظ لوازم، آثار، علايم و دلايل جرم و جلوگيري از فرار متهم يا تباني، معمول و تحقيقات مقدماتي را انجام دهد و بلافاصله به اطلاع مقام قضايي برسانند. این اقدامات به‌طور جزیی عبارتند از دستگيري متهم يا متهمان درصورت لزوم و ترس از فرار آنها؛ حفظ صحنه جرم و جلوگیری از ورود افراد غيرمسئول به محل و جلوگيري از به‌هم ريختن يا جابه‌جايي يا هرگونه تغيير در صحنه جرم؛ حفظ و نگهداري آثار، اسناد، مدارك و ساير اشيا مرتبط با جرم؛ تشكيل پرونده مقدماتي براي متهم شاكي؛ تنظيم و تدوين صورت‌جلسه و ثبت دقيق وقايع و درج مشخصات دقيق آثار و دلايل جرم؛ انجام تحقيقات لازم؛ تحقيق از شاكي متهم و شهود؛ بازداشت متهم حداكثر به‌مدت ۲۴ ساعت با رعايت شرايط مقرر؛ جمع‌آوری و توقیف آلات و ادوات جرم و کلیه اشیایی که در حین بازرسی به دست می‌آیند و می‌توانند موجب کشف جرم یا اقرار متهم به جرم باشد، که بايد ضبط شده و در صورت‌مجلس، هر یک از اشیای مزبور تعریف و توصیف شوند همچنین باید دستورات مقام قضايي را اجرا كنند و در اسرع وقت و در مدتي كه مقام قضايي تعيين مي‌کند، نسبت به انجام دستورات و تكميل پرونده اقدام کرده و چنانچه به هر علت اجراي دستور يا تكميل ميسر نباشد، در پايان هر ماه گزارش آن را با ذكر علت به مقام قضايي ذي‌ربط ارسال کنند.
علاوه بر موارد فوق، ماده ۷ قانون آیین دادرسی کیفری یکی از تکالیف ضابطان را رعایت «حقوق شهروندی» دانسته است. این حقوق طبق قانون احترام به حقوق شهروندی عبارت از عدم اعمال سلیقه شخصی، سوءاستفاده از قدرت، اعمال خشونت، منع دستگیری و بازداشت غیرقانونی افراد و بازداشت اضافی و بدون ضرورت؛ ارسال فوری پرونده به مرجع قضایی و اعلام موضوع بازداشت افراد به خانواده آنان؛ عدم تخفیف متهمین در حین دستگیری و بازجویی مثل بستن چشم و سایر اعضاي اشخاص و امتناع بازجویان از پوشاندن صورت خود یا پشت سر متهم نشستن یا بردن متهمین به اماکن نامعلوم و اقدامات خلاف قانون؛ دستگیری وفق مقررات قانونی وعدم تعرض به اسناد و اشیای بی‌ارتباط با جرم یا اموالی که به متهم تعلق ندارد و عدم افشای مضمون اسناد و فیلم و عکس‌های شخصی و ضبط بی‌مورد آنها؛ عدم انجام شکنجه و اجبار جهت اخذ اقرار و انجام تحقیقات و بازجویی‌ها با شیوه‌های علمی و قانونی و پرسیدن سؤالات مرتبط با جرم ارتکابی و عدم کنجکاوی در اسرار شخصی و خانوادگی و سوال از گناهان گذشته افراد و عدم پرداختن به موضوعات غیر موثر در پرونده؛ عدم تغییر و تحریف در پاسخ متهمین. به این معنا که متهمان باسواد می‌توانند خودشان پاسخ را بنویسند همچنین عدم دخل و تصرف در اموال و اشیای ضبطی و توقیف‌شده متهمین. 

 سایر حمایت‌های حقوقی از ضابطان بسیج 
افزون بر آنچه تاكنون گفته شد، حمایت‌های قانونی دیگری نیز در سایر قوانین و مقررات در خصوص سمت ضابطان بسیجی پیش‌بینی شده است. این موارد عبارتند از:
الف. ممنوعیت هرگونه توهین یا وارد کردن ضرب و شتم به ضابطان بسیجی از سوی مجرمین یا سایر اشخاص دخیل در این امر که مجازات آن نیز محسوب شدن توهین یا مقابله مربوط به مثابه توهین یا مقابله با ضابطان دادگستری بوده و مرتکب برابر مقررات کیفری مسئولیت خواهد داشت. (ماده ۲ قانون حمایت قضایی از بسیج)
ب. شهید، جانباز یا آزاده شناخته شدن ضابطان بسیجی که در حین انجام وظایف ناشی از ضابطیت یا به سبب آن، کشته، معلول یا گروگان گرفته شوند. 
در این صورت مستند به ماده ۳ قانون، به ترتیب تحت حمایت بنیادهای مربوط نظیر بنیاد شهید و امور ایثارگران قرار داده خواهند شد.
ج. دفاع از خود در مقابل اقدام قانونی ضابط بسیج، دفاع مشروع نیست. مستند به ماده ۱۵۷ قانون مجازات اسلامی ۱۳۹۲ که بیان می‌دارد: «مقاومت در برابر قوای انتظامی و دیگر ضابطان دادگستری در مواقعی که مشغول انجام وظیفه خود باشند، دفاع محسوب نمی‌شود. اما هرگاه قوای مزبور از حدود وظیفه خود خارج شوند و حسب ادله و قراين موجود خوف آن باشد که عملیات آنان موجب قتل، جرح، تعرض به عرض یا ناموس یا مال شود، دفاع جایز است.»
د. معافیت ضابطان بسیجی از هرگونه مسئولیت کیفری یا مدنی در زمان استفاده از سلاح و فوت‌ شدن یا مجروحیت مجرم یا مجرمین یا اشخاص ثالث حاضر در صحنه، مشروط به رعایت مفاد قانون نحوه به‌کارگیری سلاح توسط مأموران نیروهای مسلح در موارد ضروری مصوب سال 1373.